Phát hiện sớm là chìa khóa mở ra cơ hội cho trẻ
Có những đứa trẻ đến ba, bốn tuổi vẫn chưa biết nói, ít giao tiếp bằng mắt, gọi nhiều lần không phản ứng hoặc chỉ thích lặp đi lặp lại một số hành vi quen thuộc. Không ít gia đình cho rằng đó chỉ là biểu hiện của sự chậm phát triển, tính cách nhút nhát hoặc trẻ “rồi sẽ tự lớn”. Tuy nhiên, phía sau những biểu hiện tưởng như bình thường ấy có thể là dấu hiệu của rối loạn phát triển thần kinh - nhóm rối loạn cần được phát hiện và can thiệp càng sớm càng tốt.
Rối loạn phát triển thần kinh là nhóm các rối loạn xuất hiện từ thời thơ ấu, ảnh hưởng đến sự phát triển và chức năng của não bộ, gây khó khăn trong giao tiếp, học tập, hành vi, vận động và khả năng hòa nhập xã hội của trẻ [1]. Các dạng thường gặp gồm rối loạn phổ tự kỷ, tăng động giảm chú ý, khuyết tật trí tuệ, rối loạn giao tiếp, rối loạn học tập đặc hiệu, rối loạn vận động và một số rối loạn khác.
Điều đáng quan tâm là rối loạn phát triển thần kinh ở trẻ em đang có xu hướng gia tăng. Theo số liệu được công bố, khoảng 15% trẻ em và thanh thiếu niên trên thế giới mắc các dạng rối loạn phát triển thần kinh. Ở Việt Nam, kết quả điều tra người khuyết tật năm 2023 cho thấy, tỷ lệ người khuyết tật từ 2 tuổi trở lên là 6,11%; riêng trẻ em từ 2-17 tuổi là 1,98%. Trong nhóm trẻ từ 2-4 tuổi, khuyết tật liên quan đến thần kinh có tỷ lệ cao nhất với 3,92% [2].
Riêng tại Đồng Nai trước khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, đến năm 2024 có trên 33,5 nghìn người khuyết tật, trong đó hơn 4 nghìn người khuyết tật là trẻ em dưới 16 tuổi. Cùng thời điểm, tỉnh Bình Phước có hơn 12 nghìn người khuyết tật các dạng [3]. Những con số này cho thấy, hỗ trợ trẻ rối loạn phát triển thần kinh không chỉ là vấn đề của một vài gia đình riêng lẻ, mà là một yêu cầu xã hội cần được quan tâm bằng nhận thức đúng, chính sách phù hợp và sự phối hợp đồng bộ.
Với trẻ rối loạn phát triển thần kinh, phát hiện sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là thời điểm các chức năng ngôn ngữ, hành vi, nhận thức và tương tác xã hội còn có khả năng cải thiện tốt nếu được can thiệp phù hợp. Ngược lại, nếu chậm phát hiện, chậm chẩn đoán hoặc can thiệp không đúng phương pháp, trẻ có thể gặp nhiều khó khăn hơn trong học tập, tự chăm sóc, giao tiếp và hòa nhập cộng đồng.
Vì vậy, điều đầu tiên cần thay đổi là nhận thức. Chậm nói, ít giao tiếp, quá hiếu động, khó tập trung, hành vi lặp lại hoặc phản ứng bất thường với môi trường xung quanh không nên chỉ được xem là “khác tính”, “khó nuôi” hay “chậm lớn”. Đó có thể là những tín hiệu cần được quan sát, tư vấn và đánh giá chuyên môn kịp thời.
Hoạt động chia sẻ cộng đồng tại Trung tâm Tâm lý học ứng dụng Sông Phố
Bốn mắt xích không thể tách rời
Hành trình hỗ trợ một đứa trẻ rối loạn phát triển thần kinh thường bắt đầu từ gia đình. Cha mẹ là người gần gũi nhất, quan sát trẻ mỗi ngày, nhận ra những biểu hiện khác thường đầu tiên trong lời nói, ánh mắt, hành vi, cảm xúc và cách trẻ tương tác với người xung quanh. Nhưng gia đình không thể tự chẩn đoán và cũng không nên chờ đợi trong tâm lý “để thêm một thời gian xem sao”.
Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, việc cần làm là đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên sâu để được sàng lọc, đánh giá và chẩn đoán. Cơ sở y tế giữ vai trò nền tảng trong việc xác định đúng dạng rối loạn, mức độ ảnh hưởng, điểm mạnh, điểm yếu của trẻ và các vấn đề đi kèm nếu có. Từ đó, bác sĩ và chuyên gia mới có thể tư vấn hướng can thiệp phù hợp, bao gồm trị liệu ngôn ngữ, trị liệu hành vi, hoạt động trị liệu, hỗ trợ tâm lý, phục hồi chức năng hoặc can thiệp y khoa khi cần thiết [4].
Tuy nhiên, chẩn đoán chỉ là điểm khởi đầu. Sau cánh cửa bệnh viện, hành trình đồng hành với trẻ vẫn tiếp tục trong từng bữa ăn, giấc ngủ, giờ học, trò chơi và các tương tác hằng ngày. Gia đình cần giữ vai trò bền bỉ nhất: tạo môi trường yêu thương, kiên nhẫn, tránh mặc cảm, tránh gây áp lực thành tích cho trẻ. Cha mẹ cũng cần học cách tương tác, hướng dẫn, khích lệ và phối hợp với nhà trường, cơ sở y tế để duy trì các bài tập, thói quen và phương pháp can thiệp một cách nhất quán.
Nếu gia đình là nơi trẻ được yêu thương và nâng đỡ đầu tiên, thì nhà trường là môi trường quan trọng giúp trẻ học cách hòa nhập. Giáo viên có thể phát hiện thêm những biểu hiện mà gia đình chưa nhận ra, nhất là trong quan hệ với bạn bè, khả năng tập trung, tiếp nhận yêu cầu, tham gia hoạt động nhóm và thích nghi với nề nếp lớp học. Khi nghi ngờ trẻ có dấu hiệu rối loạn phát triển thần kinh, nhà trường cần phối hợp với phụ huynh để đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn, thay vì chỉ quy kết trẻ là “khó bảo”, “lười học” hoặc “không nghe lời”.
Với những trẻ đã được xác định tình trạng, nhà trường cần xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân phù hợp với khả năng, nhu cầu và đặc điểm riêng của từng em. Giáo dục hòa nhập không có nghĩa là đặt trẻ vào lớp học chung rồi để trẻ tự thích nghi. Đó phải là quá trình có mục tiêu, có phương pháp, có sự hỗ trợ của giáo viên, nhân viên y tế học đường, chuyên viên tâm lý, gia đình và khi cần thiết là chuyên gia y tế.
Cộng đồng là mắt xích rộng hơn nhưng không kém phần quan trọng. Một đứa trẻ rối loạn phát triển thần kinh không chỉ cần được trị liệu trong phòng chuyên môn hay được hỗ trợ trong lớp học. Trẻ còn cần được vui chơi, giao tiếp, tham gia hoạt động xã hội và được nhìn nhận như một thành viên bình đẳng của cộng đồng. Sự kỳ thị, ánh nhìn thương hại hoặc những lời phán xét vô tình có thể làm gia đình thêm mặc cảm, khiến trẻ càng khó hòa nhập.
Do đó, truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng là việc rất cần thiết. Khi người dân hiểu đúng về rối loạn phát triển thần kinh, họ sẽ bớt định kiến, bớt quy chụp và biết cách chia sẻ hơn với trẻ cũng như gia đình. Những câu lạc bộ phụ huynh, nhóm hỗ trợ, mạng lưới tình nguyện viên, diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm có thể trở thành điểm tựa tinh thần quan trọng, giúp cha mẹ giảm áp lực và có thêm kiến thức trong quá trình nuôi dạy, chăm sóc, can thiệp cho trẻ.
Không một lực lượng nào có thể thay thế lực lượng khác. Gia đình không thể làm thay bác sĩ. Bác sĩ không thể theo trẻ trong từng giờ học. Nhà trường không thể thay thế tình yêu thương của cha mẹ. Cộng đồng cũng không thể đứng ngoài nếu muốn trẻ thực sự hòa nhập. Chỉ khi bốn mắt xích gia đình, cơ sở y tế, nhà trường và cộng đồng cùng vận hành, “thời gian vàng” mới thực sự trở thành cơ hội phát triển cho trẻ.
Hợp tác can thiệp trẻ rối loạn phát triển thần kinh giữa cơ sở y tế và giáo dục.
Kết nối để không trẻ nào bị bỏ lại phía sau
Điểm quan trọng trong hỗ trợ trẻ rối loạn phát triển thần kinh không chỉ là mỗi lực lượng làm tốt phần việc của mình, mà còn là khả năng kết nối giữa các lực lượng ấy. Nếu gia đình, cơ sở y tế, nhà trường và cộng đồng hoạt động rời rạc, thiếu chia sẻ thông tin, thiếu thống nhất phương pháp, quá trình can thiệp sẽ dễ bị đứt đoạn, thiếu liên tục và giảm hiệu quả.
Vì vậy, cần thiết lập cơ chế phối hợp rõ ràng. Nhà trường có thể chủ trì xây dựng “nhật ký phối hợp” hoặc “sổ theo dõi điện tử” để cập nhật tình trạng phát triển, kết quả can thiệp, những tiến bộ và khó khăn của trẻ. Trên cơ sở đó, gia đình, giáo viên, cơ sở y tế và chuyên gia có thể cùng điều chỉnh kế hoạch hỗ trợ phù hợp với từng giai đoạn. Việc đánh giá định kỳ, chẳng hạn 6 tháng một lần, sẽ giúp các bên nhìn lại kết quả thực tế, tránh tình trạng can thiệp theo cảm tính hoặc thiếu mục tiêu cụ thể.
Ở cấp địa phương, chính quyền cơ sở có vai trò quan trọng trong việc xây dựng môi trường hỗ trợ. Theo tinh thần tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, UBND cấp xã có thể xây dựng quy chế phối hợp giữa các lực lượng trong hỗ trợ trẻ rối loạn phát triển thần kinh nói riêng và trẻ khuyết tật nói chung. Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã tham gia giám sát việc thực hiện chính sách và bảo đảm quyền lợi cho các đối tượng yếu thế. Đây là cách đưa chính sách đến gần hơn với từng gia đình, từng khu dân cư, từng đứa trẻ cần được hỗ trợ.
Cùng với đó, cần tăng cường bồi dưỡng kiến thức cho giáo viên, nhân viên y tế trường học, cán bộ cơ sở và mạng lưới tình nguyện viên. Hỗ trợ trẻ rối loạn phát triển thần kinh không thể chỉ dựa vào lòng tốt hoặc kinh nghiệm tự phát. Sự nhân ái cần đi cùng hiểu biết khoa học; sự quan tâm cần đi cùng phương pháp đúng; sự hỗ trợ cần được thực hiện một cách kiên trì, nhất quán và tôn trọng đặc điểm riêng của từng trẻ.
Về chính sách, Luật Người khuyết tật và các văn bản hướng dẫn đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để bảo đảm quyền được chăm sóc, giáo dục, phục hồi chức năng và hòa nhập xã hội của người khuyết tật, trong đó có trẻ rối loạn phát triển thần kinh khi được xác định theo quy định chuyên môn [5]. Đây không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước, gia đình và xã hội, mà còn là thước đo tính nhân văn của cộng đồng.
Chăm lo cho trẻ rối loạn phát triển thần kinh không nên được nhìn như một gánh nặng, mà cần được xem là đầu tư cho tương lai của các em và cho chất lượng phát triển xã hội. Mỗi trẻ đều có nhịp phát triển riêng, khả năng riêng và cần một cách tiếp cận phù hợp. Có em tiến bộ nhanh về ngôn ngữ. Có em thay đổi dần trong hành vi. Có em cần nhiều thời gian hơn để học cách giao tiếp, tự phục vụ hoặc hòa nhập với bạn bè. Điều quan trọng là người lớn không bỏ cuộc, không kỳ thị và không để trẻ mất đi cơ hội chỉ vì sự chậm trễ trong nhận thức và hành động.
“Thời gian vàng” của trẻ không thể kéo dài mãi. Mỗi sự chậm trễ trong phát hiện và can thiệp đều có thể làm giảm cơ hội phát triển của trẻ. Ngược lại, khi gia đình biết quan sát, cơ sở y tế chẩn đoán kịp thời, nhà trường hỗ trợ đúng cách và cộng đồng cùng đồng hành, nhiều trẻ rối loạn phát triển thần kinh sẽ có thêm cơ hội vượt qua những rào cản ban đầu, phát huy khả năng của mình, từng bước học tập, giao tiếp và hòa nhập cộng đồng.
Điều trẻ cần không phải là sự thương hại. Các em cần được hiểu, được phát hiện sớm, được can thiệp đúng phương pháp, được học tập trong môi trường phù hợp và được lớn lên trong một cộng đồng biết tôn trọng sự khác biệt. Khi làm được điều đó, chúng ta không chỉ giúp một đứa trẻ có thêm cơ hội phát triển, mà còn góp phần xây dựng một xã hội nhân văn hơn, nơi không ai bị bỏ lại phía sau.
TS. Trần Văn Chương (Trung tâm Tâm lý học ứng dụng Sông Phố)
Tài liệu tham khảo
[1] Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ. Rối loạn phát triển thần kinh.
[2] Tổng cục Thống kê (2024). Thông cáo báo chí về kết quả Điều tra người khuyết tật năm 2023.
[3] Nguyễn Huy (2024). Đồng Nai: Nhiều chương trình hỗ trợ người khuyết tật phát huy hiệu quả tích cực.
[4] Bộ Y tế (2020). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số rối loạn tâm thần thường gặp, ban hành kèm theo Quyết định số 2058/QĐ-BYT ngày 14/5/2020.
[5] Quốc hội (2010). Luật Người khuyết tật số 51/2010/QH12.
Những tin cũ hơn
