Xây dựng “Miễn dịch tư tưởng” từ bậc tiểu học trong kỷ nguyên số

Từ những biểu hiện trong lớp học đến vấn đề của xã hội

Tháng 9 năm 2025, trong buổi sinh hoạt đầu năm của lớp 4 tại Trường Tiểu học Trảng Dài, câu hỏi quen thuộc được đặt ra với các em: “Các con muốn trở thành ai khi lớn lên?” Đa số các em hào hứng giơ tay: bác sĩ, giáo viên, công an… Nhưng một số em ngồi đầu bàn ngang nhiên trả lời không chút do dự: “Con muốn làm tiktoker nổi tiếng”. Có em còn chỉ rõ thần tượng của mình “như anh T.V.H. đó cô” - một tài khoản lúc đó đang viral với những clip nhảy nhót phản cảm, ngôn từ thô tục nhưng có hàng triệu lượt xem. 

Tôi - người đứng lớp hôm đó lặng người vài giây trước khi tiếp tục buổi học. Đó không phải tình huống duy nhất khiến người đứng lớp phải dừng lại như thế. Qua nhiều năm giảng dạy từ lớp 2 đến lớp 5, dạy đủ các môn từ Toán, Tiếng Việt đến Đạo đức tại Trường Tiểu học Trảng Dài, sự thay đổi rõ rệt theo từng khối lớp hiện ra ngày càng rõ hơn. Lớp 2, các em còn hồn nhiên, vốn từ vựng còn trong sáng. Lên lớp 4, lớp 5, một bộ phận học sinh bắt đầu sử dụng nhiều tiếng lóng, từ ngữ thiếu chuẩn mực hoặc cách nói mang tính “mạng xã hội” trong giao tiếp hằng ngày. Không ít cụm từ các em nghe trên TikTok được lặp lại như thói quen, thậm chí trở thành cách thể hiện sự “bắt trend” hay giống với những người nổi tiếng trên mạng. Ranh giới giữa “nói cho vui” và “nói thành thói quen” thực tế mỏng hơn người lớn nghĩ rất nhiều. 

Có thể nhận thấy học sinh tiểu học ngày nay tiếp xúc với mạng xã hội từ rất sớm. Ngôn ngữ giao tiếp, cách ứng xử, thậm chí tiêu chí đánh giá con người của các em ít nhiều chịu tác động từ môi trường số, điều này đã được nhiều nghiên cứu chỉ ra ^[5,8]. Những biểu hiện như sử dụng ngôn từ chưa phù hợp, thần tượng hóa các hình ảnh thiếu tính giáo dục, hay coi trọng “lượt xem” hơn nỗ lực thực chất… dần xuất hiện trong đời sống học đường.

Theo khảo sát năm 2024 của Viện Nghiên cứu Phát triển Bền vững Vùng, hơn 67% trẻ em từ 8 đến 11 tuổi tại khu vực đô thị sử dụng mạng xã hội trên hai giờ mỗi ngày ^[10]. Con số này cho thấy môi trường số không chỉ là phương tiện giải trí, mà đang trở thành một yếu tố có tác động trực tiếp đến nhận thức và chuẩn mực ứng xử của giới trẻ. 

Từ câu chuyện trên, có thể thấy đây không chỉ là chuyện riêng của một lớp học ở một địa phương, mà là vấn đề chung mà giáo dục tiểu học trong cả nước cần quan tâm.

Vì sao trẻ em dễ bị dẫn dắt lệch chuẩn trong môi trường số?

Đặt trong bối cảnh đó, một câu hỏi cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn: vì sao học sinh tiểu học - lứa tuổi còn rất nhỏ lại dễ bị tác động bởi mạng xã hội đến vậy? Trước hết, về mặt tâm lý và giáo dục học, học sinh tiểu học đang ở giai đoạn phát triển nhận thức mang tính trực quan, cảm tính và chịu ảnh hưởng mạnh từ môi trường xung quanh ^[6,7], trong khi thuật toán mạng xã hội không ưu tiên điều đúng, mà ưu tiên điều gây chú ý. Vì thế, các em dễ bị cuốn hút bởi những hình ảnh sinh động, âm thanh mạnh hoặc nội dung gây chú ý. 

Cùng với đó, nhu cầu được công nhận bắt đầu hình thành rõ rệt. Những con số như lượt thích, lượt xem trở thành thước đo dễ hiểu, từ đó dẫn đến cách hiểu giản đơn rằng khi một ai đó được chú ý đồng nghĩa với người đó có giá trị. Đây là một biểu hiện đã từng được cảnh báo trong các nghiên cứu về tác động của mạng xã hội ^[5]. Đáng lưu ý hơn, ở lứa tuổi này, khả năng tự kiểm soát và phản biện của các em còn hạn chế. Khi thường xuyên tiếp xúc với những nội dung lệch chuẩn, trẻ không chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận, mà còn có xu hướng bắt chước, dần hình thành thói quen và nhận thức mới ^[8].

Ở góc độ rộng hơn, cần nhìn nhận rằng mạng xã hội không chỉ dừng lại ở việc “ảnh hưởng”, mà còn có khả năng “dẫn dắt”. Theo báo cáo của Bộ Thông tin và Truyền thông, các nền tảng số vận hành dựa trên thuật toán ưu tiên nội dung có khả năng tạo tương tác cao ^[3]. Khi những nội dung thiếu chuẩn mực xuất hiện với tần suất lớn, chúng dần trở nên quen thuộc và được chấp nhận như một điều bình thường, từ đó hình thành những lệch chuẩn trong nhận thức của trẻ.

Giáo dục tiểu học - nền tảng xây dựng “miễn dịch tư tưởng” cho thế hệ tương lai

Trong thời đại internet, không thể “nhốt” trẻ khỏi thông tin. Điều quan trọng hơn là giúp các em có khả năng tự đánh giá thông tin. Xây dựng “miễn dịch tư tưởng” ở trẻ em trước hết là khả năng giữ được những giá trị nền tảng như lòng trung thực, sự tử tế, tinh thần trách nhiệm và khả năng phân biệt đúng - sai trước sức hút của môi trường số. Đó là quá trình giúp trẻ biết suy nghĩ, biết đặt câu hỏi, biết tránh xa những cái xấu và bảo vệ lẽ phải, những giá trị đúng.

Chính vì thế, vai trò của giáo dục tiểu học càng trở nên đặc biệt quan trọng. Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đã xác định rõ việc hình thành phẩm chất cho học sinh là mục tiêu trung tâm ^[1]. Tinh thần của Nghị quyết Đại hội XIV tiếp tục đặt ra yêu cầu phát triển con người Việt Nam toàn diện, có bản lĩnh, trách nhiệm và hệ giá trị phù hợp với bối cảnh mới ^[4]. Vì vậy, giáo dục tiểu học không chỉ là bước khởi đầu về tri thức, mà còn là giai đoạn đặt nền móng cho nhân cách. Đây là thời điểm các giá trị được tiếp nhận một cách tự nhiên và có sức bền lâu dài ^[6].

Xây dựng “miễn dịch tư tưởng” từ bậc tiểu học, có thể hiểu là giúp mỗi học sinh từng bước hình thành khả năng nhận diện giữa cái đúng và cái sai; giữa điều nên học hỏi và điều nên cương quyết “nói không”. Giúp các em luôn giữ vững niềm tin vào những giá trị tích cực và không dễ bị cuốn theo những tác động tiêu cực từ môi trường xung quanh.

Trẻ em hôm nay chính là những công dân của ngày mai, là lực lượng lao động trong tương lai và là lớp người kế thừa sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước. Vì vậy, việc chăm lo, định hướng cho các em không chỉ là trách nhiệm trước mắt mà còn là yêu cầu lâu dài trong chiến lược phát triển con người ^[4].”

Từ thực tiễn tại Trường Tiểu học Trảng Dài, có thể thấy “xây dựng miễn dịch tư tưởng” cho học sinh bậc tiểu học cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội.

Nhà trường cần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực, trải nghiệm và hình thành phẩm chất học sinh. Đây cũng là định hướng đã được xác lập trong chương trình giáo dục hiện hành ^[1]. Điều quan trọng không chỉ là dạy học sinh điều gì là đúng, mà còn giúp các em hiểu vì sao điều đó là đúng.

Đối với gia đình, vai trò của sự đồng hành mang ý nghĩa then chốt. Nhiều nghiên cứu cho thấy môi trường gia đình có ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi và nhận thức của trẻ trong quá trình tiếp cận thông tin số ^[5].

Ở tầm xã hội, việc xây dựng môi trường thông tin lành mạnh, tăng cường nội dung tích cực và nâng cao trách nhiệm trong định hướng thông tin là yêu cầu được đặt ra trong các báo cáo về an toàn thông tin mạng ^[3] và khuyến nghị của các tổ chức quốc tế ^[9].

Từ câu chuyện tại Trường Tiểu học Trảng Dài, có thể khẳng định xây dựng “miễn dịch tư tưởng” cho học sinh tiểu học không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục, mà còn là yêu cầu mang tính chiến lược trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ^[4].

Một thế hệ được nuôi dưỡng trên nền tảng giá trị đúng đắn sẽ góp phần tạo dựng niềm tin và sự đồng thuận trong xã hội. Ngược lại, nếu thiếu định hướng từ sớm, những tác động tiêu cực từ môi trường số có thể ảnh hưởng lâu dài đến nhận thức và hành vi của trẻ em ^[5,8].     

Vì vậy, bắt đầu từ những lớp học tiểu học, từ sự quan tâm sâu sát; từ những tiết giảng, bài học giản dị và đúng hướng, chính là cách thiết thực để hình thành những công dân không chỉ có tri thức, mà còn có bản lĩnh và trách nhiệm với xã hội.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 - Chương trình tổng thể, ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018, Hà Nội.

2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2023), Báo cáo tổng kết năm học 2022-2023 và phương hướng nhiệm vụ năm học 2023-2024, Hà Nội.

3. Bộ Thông tin và Truyền thông (2024), Báo cáo tình hình an toàn thông tin mạng và thực trạng nội dung lệch chuẩn trên mạng xã hội năm 2023, Hà Nội.

4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tháng 01/2026, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.

5. Lê Thị Hương (2022), "Ảnh hưởng của mạng xã hội đến hành vi và nhận thức của học sinh tiểu học hiện nay", Tạp chí Khoa học Giáo dục Việt Nam, số 52, tr. 18-24.

6. Nguyễn Hữu Châu (2005), Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy học, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.

7. Nguyễn Thị Lan (2023), "Giáo dục giá trị đạo đức cho học sinh tiểu học trong bối cảnh chuyển đổi số", Tạp chí Giáo dục, số 556, tr. 7-12.

8. Trần Đình Tuấn (2021), "Thực trạng tiếp cận nội dung lệch chuẩn của trẻ em trong môi trường số và giải pháp phòng ngừa", Tạp chí Tâm lý học, số 7, tr. 32-41.

9. UNESCO (2023), Technology in Education: A Tool on Whose Terms? Global Education Monitoring Report 2023, UNESCO Publishing, Paris.

10. Viện Nghiên cứu Phát triển Bền vững Vùng (2024), Khảo sát thực trạng sử dụng thiết bị số và tiếp cận nội dung mạng xã hội của trẻ em độ tuổi 6-11 tại Việt Nam, Hà Nội.